ОРТАЛЫҚТАНДЫРЫЛҒАН БАҚЫЛАУДЫҢ ТИРАНИЯСЫ ЖӘНЕ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ СОТТАРДЫ ЖОЮ ҚАЖЕТТІЛІГІ
DOI:
https://doi.org/10.26577/JAPJ117120263Аннотация
Бұл мақалада Кельзен ұсынған конституциялық соттардың моделі негізіндегі орталықтандырылған конституциялық бақылаудың іргелі қағидаттары сындарлы талдауға алынады. Зерттеу сот монизмі мен құқықтық реализм қағидаларын басшылыққа ала отырып, конституциялық сот төрелігінің жалпы юрисдикциялық соттардан институционалды түрде бөлінуі жүйелік ақауға — «конституциялық атрофия» деп аталатын үдеріске алып келетінін дәлелдейді. Бұл құбылыс – жалпы юрисдикция судьяларының конституциялық құзыреттілігінің біртіндеп жойылуы ретінде сипатталады.
Посткеңестік құқықтық жүйелерге, соның ішінде Қазақстан мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрамындағы өзге елдерге жүргізілген салыстырмалы талдау негізінде, шоғырланған конституциялық бақылау тетігі адам құқықтарының шынайы кепілі ретінде емес, керісінше, конституциялық нормалардың тікелей әрекет етуінен мемлекеттік аппаратты оқшаулайтын бюрократиялық сүзгі рөлін атқаратыны көрсетіледі.
Мақалада құқықтық доктриналық талдау мен институционалдық сын бір арнада тоғыса отырып, конституциялық түсіндіру құқығын тек мамандандырылған трибуналдардың монополиясына беру iura novit curia қағидасының әлсіреуіне әкеп соғатыны және бұл жағдай атқарушы биліктің сот билігін иемденуіне қолайлы жағдай қалыптастыратыны жан-жақты баяндалады.
АҚШ-та 1803 жылғы Marbury v. Madison ісінен кейін қалыптасқан диффуздық модель – яғни конституциялық бақылау құзыреттілігінің сот жүйесінің барлық деңгейлеріне таратылуы – жеке құқықтарды қорғаудың анағұрлым пәрменді тәсілі ретінде қарастырылады.
Түйін сөздер: Конституциялық соттар, Кельзен моделі, сот монизмі, диффузиялық бақылау, конституциялық атрофия, посткеңестік құқықтық жүйелер, соттық бақылау, ТМД, Қазақстан, негативті заңшығарушы, erga omnes, inter partes, iura novit curia, stare decisis.
