ЦИФРЛАНДЫРЫЛҒАН ҒАРЫШ КАТЫНАСТАРЫНДАҒЫ ДӘЛЕЛДЕМЕЛІК СЕНІМДІЛІК, КИБЕРТӨЗІМДІЛІК ЖӘНЕ АВТОНОМИЯЛЫҚ: ҒАРЫШ ЖӘНЕ ЦИФРЛЫҚ ҚҰҚЫҚ ТҮЙІСКЕНДЕГІ ШОЛУ

Авторлар

DOI:

https://doi.org/10.26577/JAPJ200411726

Аңдатпа

Цифрландыру ғарыш қызметіндегі құқықтық тәуекелдің туындау нүктесін ығыстырды. Үлестірілген цифрлық жүйенің түйіні спутник жұмыс қабілеттілігін сақтап тұрған кезде істен шығуы мүмкін; сол сияқты жүйенің құрамына кіретін жердегі инфрақұрылым, бағдарламалық қамтамасыз ету, деректер базасы немесе қызмет спутниктің өзі жұмыс істеп тұрғанда да істен шығуы мүмкін. Бұл шолуда ғылыми әдебиеттер мен негізгі құқықтық құралдар бір тұрғыдан - Ғарыш кеңістігі туралы шарттың VI бабы бойынша мемлекеттің ұлттық ғарыш қызметіне рұқсат беру және оны тұрақты қадағалау міндеті тұрғысынан қарастырылады. Зерттеу нысаны – ғылыми еңбектердің екі бағыты: 2022 жылы KA-SAT желісіне жасалған шабуыл мысалында талданатын спутниктік қызметтер тізбегінің кибертөзімділігі туралы зерттеулер және ғарыш операцияларындағы автономия мен жасанды интеллект туралы зерттеулер. Бұл бағыттар әртүрлі негіздерден бастау алғанымен, екеуі де бір қорытындыға келеді: 1972 жылғы Ғарыш объектілері келтірген залал үшін халықаралық жауапкершілік туралы конвенцияның кінәға негізделген өтемақы тетігі қызмет көрсетудегі іркілістер мен автономды жүйелердің қателіктерін жеткілікті ескермейді, ал негізгі құқықтық құрал – залал келтірілгенге дейінгі лицензиялау мен қадағалау. Шолу талдау бірлігін ғарыш объектісінен ғарыш жүйесіне ауыстырады, тұрақты қадағалаудың авторлық функционалдық моделін ұсынады (жердегі сегментке қойылатын лицензиялық талаптар, автономияның рұқсат етілген деңгейлері, пайдалануға енгізгенге дейінгі сынақ, шешімдерді тіркеу, бағдарламалық жаңартуларды бақылау және инциденттен кейінгі аудит) және әдебиетте әлі де шешілмеген мәселелерді анықтайды. Одан әрі алынған тұжырымдар Ғарыш қызметі туралы заңы, Цифрлық кодексі және Жасанды интеллект туралы заңы әлі бірге қарастырылмаған Қазақстан Республикасына, сондай-ақ COPUOS аясындағы ықтимал жұмсақ құқық ұсынысына қолданылады.

Түйін сөздер: ғарыш құқығы; цифрлық құқық; жауапкершілік; жасанды интеллект; кибертұрақтылық; мемлекеттік қадағалау; Қазақстан.

Автор өмірбаяны

  • А.А. Казкенов, Аэрокосмический комитет Министерства цифрового развития, инноваций и аэрокосмической промышленности Республики Казахстан

    ракета жасау және менеджмент саласының маманы, Мәскеу авиациялық институтының түлегі, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының магистранты, Қазақстан Республикасы Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі Аэроғарыш комитеті төрағасының орынбасары

Жарияланды

2026-11-17

Журналдың саны

Бөлім

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚҰҚЫҚ