ҚАЗАҚСТАННЫҢ БІР ПАЛАТАЛЫ ПАРЛАМЕНТІНДЕГІ ЦИФРЛЫҚ ДЕМОКРАТИЯ: АЗАМАТТАРДЫҢ ЗАҢ ШЫҒАРУҒА ҚАТЫСУЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ МОДЕЛІ
DOI:
https://doi.org/10.26577/JAPJ204111326Аңдатпа
2026 жылғы Конституция бойынша заң шығару билігінің бір палаталы Құрылтайға шоғырлануы азаматтық пікірдің заң жобасына жету жолын қайта ойластыруды талап етеді: екінші палатаның сүзгісі болмаған жағдайда сыртқы қоғамдық сараптама заң сапасы мен есептілігінің маңызды кепілдігіне айналады. Сонымен бірге eOtinish, ePetition.kz және «Ашық НҚА» порталдары ұсынысты қабылдағанымен, оның нақты заң жобасымен байланысын және қаралу нәтижесін жүйелі түрде көрсетпейді. Зерттеудің мақсаты – азаматтық ұсынысты тіркеу, құзыретті органға жеткізу, мазмұндық қарау және шешімнің уәжін хабарлау кезеңдерін байланыстыратын құқықтық модель ұсыну. Нормативтік материалды Конституция, Құрылтай туралы Конституциялық заң, «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» және «Құқықтық актілер туралы» заңдар, сондай-ақ Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің петиция туралы нормалары құрайды. Формальды-құқықтық, жүйелік және салыстырмалы әдістер қолданылып, бір палаталы парламенті бар Финляндия мен Эстониядағы азаматтық бастама мен ұжымдық ұсыныс институттары салыстырылды. Қолданыстағы ұлттық тетіктердің ортақ олқылығы ұсыныстың қаралу жолын тексеру мүмкіндігінің болмауы екені анықталды; 2026 жылғы Конституция жобасын қоғамдық талқылау мысалы бұл тұжырымды нақтылайды. Негізгі нәтиже – тұрақты тіркеу нөмірі, жоба редакциясымен байланыс, дәлелді жауап және рәсімдік кедергіні тексеру мүмкіндігі біріктірілген кезеңдік модель әрі оны Құрылтай туралы Конституциялық заңға енгізуге арналған бес нақты ереже. Модель азаматқа заңды міндетті түрде қабылдату құқығын бермей, ұсынысты мазмұнды қарауды кепілдейді және Конституцияның 60-бабындағы заң шығару бастамасы субъектілерінің тізімін өзгертпейді. Қорытындылар нормативтік талдауға негізделеді; модельдің тиімділігін бағалау кейінгі қолданбалы зерттеуді қажет етеді.
Түйінді сөздер: цифрлық демократия; бір палаталы парламент; азаматтардың қатысуы; заң шығару бастамасы; конституциялық кепілдіктер.










